Quỹ đạo phát triển hành vi lừa dối trong suốt vòng đời

Dưới đây là tóm lược nội dung nghiên cứu về các quỹ đạo phát triển của hành vi nói dối từ 6 đến 19 tuổi, với tiêu đề “The long view: Lie-telling trajectories, ages 6 to 19 years” đăng trên tạp chí Development and Psychopathology năm 2026:

1. Bối cảnh và Mục tiêu

Nghiên cứu về sự phát triển của hành vi lừa dối trong suốt vòng đời vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là việc tìm hiểu các quỹ đạo (chiều hướng thay đổi) của việc nói dối và mối liên hệ với những vấn đề hành vi sau này.
Nghiên cứu nhằm xác định các quỹ đạo phát triển khác nhau của hành vi nói dối từ thời thơ ấu đến khi trưởng thành, đồng thời tìm hiểu các yếu tố dự báo từ thuở nhỏ và mối liên hệ của chúng với các rối loạn tâm thần hoặc hồ sơ tội phạm ở độ tuổi đầu trưởng thành.

2. Phương pháp nghiên cứu

Đây là một nghiên cứu theo dõi dọc (longitudinal) trên 3.017 trẻ em nói tiếng Pháp tại vùng Quebec, Canada (47,2% nữ, 52,8% nam) từ khi trẻ khoảng 6 tuổi.
Dữ liệu về mức độ nói dối của trẻ được thu thập dựa trên đánh giá của phụ huynh và giáo viên từ năm trẻ 6 tuổi kéo dài cho đến 19 tuổi.
Mô hình hỗn hợp tăng trưởng (Growth Mixture Modeling – GMM) được sử dụng để phân tích và phân loại các cá nhân thành những quỹ đạo nói dối khác nhau.
Nghiên cứu đánh giá các yếu tố dự báo sớm như sự hung hăng và tính bốc đồng của trẻ, đồng thời kiểm tra kết cục ở đầu tuổi trưởng thành bao gồm hồ sơ tội phạm và chứng rối loạn nhân cách chống đối xã hội.

3. Kết quả chính

1. Các quỹ đạo nói dối được xác định

Nghiên cứu tìm thấy 3 phân nhóm quỹ đạo phát triển hành vi nói dối khác nhau dựa trên hai nguồn báo cáo:

Theo báo cáo của giáo viên (từ 7 đến 15 tuổi):

* Nói dối ở mức thấp (Low Lie-telling – 73%): Nhóm chiếm đa số, trẻ có mức độ nói dối thấp và giảm dần theo thời gian.

* Nói dối tăng dần (Increasing Lie-telling – 22%): Trẻ bắt đầu với mức độ nói dối trung bình thấp nhưng tăng dần lên mức “thỉnh thoảng” khi đến tuổi 15.

* Nói dối giảm dần (Declining Lie-telling – 5%): Trẻ có tỷ lệ nói dối ban đầu rất cao ở tuổi 7 nhưng giảm mạnh về gần mức 0 ở tuổi 15.

Theo báo cáo của phụ huynh (từ 6 đến 19 tuổi):

* Nói dối thỉnh thoảng (Occasional Lying – 58%): Nhóm chiếm đa số, duy trì tần suất nói dối ở mức ổn định “thỉnh thoảng” từ nhỏ đến lớn.

* Nói dối ở mức thấp (Low Lying – 30%): Mức độ nói dối ban đầu thấp và giảm dần về mức gần như không có ở tuổi 19.

* Nói dối theo đường cong (Curvilinear Lying – 12%): Nói dối tăng lên và đạt đỉnh vào khoảng 8 – 10 tuổi (trước vị thành niên), sau đó giảm mạnh đến tuổi 19.

Phụ huynh có xu hướng phát hiện và báo cáo hành vi nói dối ở mức độ cao hơn giáo viên, điều này phản ánh sự khác biệt về bối cảnh quan sát và cơ hội tương tác.

2. Yếu tố dự báo từ thời thơ ấu

Sự hung hăng (Aggression) ở tuổi lên 6: Trẻ có mức độ hung hăng cao dễ rơi vào các nhóm có xu hướng nói dối nhiều hoặc tăng dần theo thời gian (như nhóm Nói dối tăng dần hoặc Nói dối thỉnh thoảng).
Tính bốc đồng (Impulsivity) ở tuổi 12: Tính bốc đồng cao dự báo khả năng cao thuộc về các nhóm nói dối dai dẳng hoặc tăng dần.
Giới tính: Trong báo cáo của phụ huynh, trẻ em nam có tỷ lệ rơi vào các nhóm “cực đoan” cao hơn (nhóm nói dối liên tục hoặc nhóm gần như không nói dối) so với trẻ em nữ.

3. Hệ quả ở tuổi trưởng thành

Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa các quỹ đạo nói dối kéo dài/tăng dần với các vấn đề điều chỉnh hành vi tiêu cực ở tuổi trưởng thành:

Những cá nhân thuộc nhóm Nói dối tăng dần (theo giáo viên) hoặc Nói dối thỉnh thoảng (theo phụ huynh) có mức độ hung hăng cao hơn ở tuổi 19, có nhiều tiêu chí thỏa mãn chẩn đoán Rối loạn nhân cách chống đối xã hội (APD) ở tuổi 22, và có tỷ lệ sở hữu hồ sơ tội phạm (cả tội bạo lực lẫn phi bạo lực) cao hơn rõ rệt từ 13 đến 25 tuổi.
Ngược lại, những quỹ đạo nói dối ở mức thấp hoặc giảm dần có liên quan đến ít hệ quả tiêu cực và mức độ điều chỉnh hành vi tốt hơn.

4. Kết luận và Ý nghĩa thực tiễn

Kết luận: Đối với đại đa số trẻ em, hành vi nói dối là một hiện tượng mang tính “chuẩn mực” phát triển, diễn ra ở mức độ thấp hoặc thỉnh thoảng và có xu hướng ổn định hoặc giảm dần theo tuổi tác. Tuy nhiên, đối với một nhóm nhỏ, nói dối thường xuyên và tăng dần là một phần của chuỗi hành vi chống đối xã hội rộng lớn hơn.
Ý nghĩa: Kết quả này hỗ trợ cho Mô hình giao dịch về sự phát triển hành vi nói dối (Transactional model of lie development). Việc nhận diện sớm các quỹ đạo nói dối bất thường có thể giúp định hình các biện pháp can thiệp sớm (như liệu pháp nhận thức – hành vi tập trung vào kiểm soát xung động, điều chỉnh cảm xúc) nhằm ngăn ngừa các hành vi phạm tội và rối loạn nhân cách trong tương lai.

Nguồn tham khảo

* Talwar, V., Crossman, A. M., Robinson, K., Geoffroy, M-C., Côté, S., Tremblay, R. E., & Vitaro, F. (2026). The long view: Lie-telling trajectories, ages 6 to 19 years. *Development and Psychopathology*, 1-14. https://doi.org/10.1017/S0954579426101515