Sự liên quan giữa sản phẩm sữa lên men và nguy cơ trầm cảm, sa sút nhận thức ở những năm tháng cuối đời

Dưới đây là tóm tắt nội dung bài báo khoa học được xuất bản trên tạp chí chuyên ngành Nutrients (tháng 3 năm 2026), với tiêu đề “Fermented Dairy Food Intake and Risk of Depression and Dementia in Later Life (Lượng tiêu thụ thực phẩm bơ sữa lên men và nguy cơ trầm cảm, sa sút trí tuệ ở những năm tháng cuối đời).
Tác giả: Muniratul Idrus, Zhaoli Dai và các cộng sự đến từ Đại học New South Wales và Đại học Sydney, Úc.

1. Bối cảnh và Mục tiêu (Background & Objective)

• Bối cảnh: Trầm cảm và sa sút nhận thức (dementia) là những nguyên nhân hàng đầu gây gánh nặng bệnh tật lớn ở người cao tuổi. Tại Úc, sa sút nhận thức đã trở thành nguyên nhân gây tử vong hàng đầu. Các nghiên cứu gần đây gợi ý rằng thực phẩm bơ sữa lên men (như sữa chua, phô mai) chứa các vi khuẩn có lợi cho đường ruột (probiotics) có khả năng giảm viêm thần kinh và hỗ trợ điều hòa hệ thần kinh. Tuy nhiên, hầu hết các nghiên cứu dịch tễ học trước đây thường gộp chung tất cả các loại sữa, làm lu mờ tác động riêng biệt của các phân nhóm sữa lên men ở người già.
• Mục tiêu: Nghiên cứu này nhằm đánh giá mối liên hệ giữa việc tiêu thụ các loại thực phẩm bơ sữa lên men (sữa chua, phô mai) và sữa không lên men với nguy cơ mắc trầm cảm, sa sút nhận thức, các triệu chứng suy nhược tâm thần và chức năng nhận thức ở người cao tuổi.

2. Phương pháp nghiên cứu (Methods)

• Thiết kế: Nghiên cứu cắt ngang và nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu (longitudinal cohort).
• Đối tượng: Dữ liệu trích xuất từ Nghiên cứu Ký ức và Lão hóa Sydney (Sydney Memory and Ageing Study) gồm 966 người từ 70 đến 90 tuổi, sống tại cộng đồng độc lập và không bị sa sút trí tuệ tại thời điểm bắt đầu nghiên cứu (2005–2007).
• Đo lường chế độ ăn: Thói quen ăn uống trong 12 tháng trước đó được thu thập qua Bộ câu hỏi tần suất thực phẩm chuẩn hóa (DQES v2). Các thực phẩm được phân tích gồm: sữa chua (mọi độ béo), phô mai thường (cứng, mềm), phô mai ít béo (như cottage, ricotta) và sữa không lên men (để đối chứng).

Tiêu chí đánh giá (Outcomes):

• Tâm thần: Triệu chứng trầm cảm (thang điểm GDS-15), căng thẳng tâm lý (thang điểm K-10), và tỉ lệ mắc mới trầm cảm (được xác định qua chẩn đoán của bác sĩ hoặc việc sử dụng thuốc chống trầm cảm).
• Nhận thức: Điểm nhận thức toàn cầu (global cognitive scores), qua chuỗi bài kiểm tra thần kinh tâm lý và tỉ lệ mắc mới sa sút nhận thức (dựa trên tiêu chuẩn DSM-IV).

Phân tích thống kê: Sử dụng mô hình rủi ro cạnh tranh Fine-Gray (Fine-Gray competing-risks models) để kiểm soát biến số tử vong. Các mô hình được điều chỉnh toàn diện theo tuổi, giới tính, BMI, học vấn, lối sống (hút thuốc, rượu bia, thể dục), chất lượng chế độ ăn chung và tình trạng mang gen bệnh APOE ε4.

3. Kết quả cốt lõi (Key Findings)

Nghiên cứu phát hiện ra lợi ích rõ rệt của một số thực phẩm bơ sữa lên men đối với sức khỏe tâm thần, nhưng không tìm thấy mối liên hệ với nhận thức.

• Giảm đáng kể nguy cơ và triệu chứng trầm cảm: Sữa chua (Yogurt): Ở phân tích cắt ngang, người ăn sữa chua lượng nhiều (trung bình khoảng 88,5 – 164 g/ngày) có điểm triệu chứng trầm cảm thấp hơn rõ rệt. Ở phân tích theo dõi dọc (trung bình 3,3 năm), nhóm ăn sữa chua nhiều nhất giảm đến 59% nguy cơ mắc mới bệnh trầm cảm so với nhóm không ăn (độ nguy cơ điều chỉnh adj. sHR = 0,41; 95% CI: 0.19–0.88).
  • Phô mai ít béo (Low-fat cheese): Tiêu thụ phô mai ít béo (trung bình 13,2 g/ngày) cũng giúp giảm đáng kể điểm triệu chứng trầm cảm và giảm 60% nguy cơ mắc mới trầm cảm (adj. sHR = 0,40; 95% CI: 0.21–0.78).
  • Lưu ý theo giới tính: Phân tích sâu cho thấy mối liên hệ bảo vệ chống trầm cảm của sữa chua biểu hiện rõ ràng và có ý nghĩa thống kê ở nữ giới, nhưng chưa đạt mức có ý nghĩa thống kê ở nam giới.
• Không có mối liên hệ với sa sút trí tuệ và nhận thức: Qua thời gian theo dõi trung bình 5,2 năm (ghi nhận 100 ca mắc mới sa sút trí tuệ nhận thức và 153 ca tử vong), việc tiêu thụ sữa chua hay phô mai ít béo không cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê nào với nguy cơ sa sút trí tuệ hoặc tốc độ suy giảm nhận thức toàn cầu
• Các loại sữa khác không có tác dụng: Phô mai thông thường (regular cheese) và sữa tươi/sữa không lên men (milk) hoàn toàn không cho thấy bất kỳ mối liên hệ nào với việc giảm nguy cơ trầm cảm hay sa sút trí tuệ nhận thức.

4. Kết luận và Ý nghĩa (Conclusion)

• Kết luận: Nghiên cứu chứng minh rằng việc tiêu thụ thực phẩm bơ sữa lên men, cụ thể là sữa chua và phô mai ít béo, có liên quan đến việc cải thiện sức khỏe tâm lý và giảm mạnh nguy cơ mắc bệnh trầm cảm ở người cao tuổi. Ngược lại, chúng không thể hiện vai trò trong việc thay đổi nguy cơ sa sút trí tuệ hoặc suy giảm nhận thức trong thời gian theo dõi. Tác động tích cực này chỉ giới hạn ở các sản phẩm lên men (đặc biệt là loại ít chất béo bão hòa), chứ không phải do việc tiêu thụ tổng lượng sữa nói chung.
• Ý nghĩa thực tiễn: Phát hiện này mở ra một chiến lược dinh dưỡng đơn giản, chi phí thấp nhằm nâng cao sức khỏe tinh thần và chất lượng sống cho người già tại cộng đồng. Các bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng có thể khuyến khích người cao tuổi (đặc biệt là phụ nữ) đưa sữa chua và phô mai ít béo vào chế độ ăn hàng ngày như một biện pháp hỗ trợ phòng ngừa trầm cảm cuối đời.

Nguồn tham khảo
Https://www.mdpi.com/2072-6643/18/7/1020