Lịch sử ra đời ống nghe y khoa và nghịch lý đau lòng về người phát minh ra nó

Chiếc ống nghe y khoa (stethoscope) ngày nay không chỉ là một công cụ khám bệnh đơn thuần, mà đã trở thành biểu tượng thiêng liêng gắn liền với hình ảnh của các y bác sĩ. Tuy nhiên, đằng sau món bảo bối y học này lại là một câu chuyện lịch sử đầy tính nhân văn và cả sự… ngại ngùng rất đáng yêu.

Giai thoại: Khi “sự bối rối” tạo nên bước ngoặt y học

Trước khi ống nghe y khoa ra đời, các bác sĩ thường nghe tiếng tim hay âm phổi bằng cách áp tai trực tiếp vào lòng ngực người bệnh. Đây là thao tác khó mà còn gặp sự trở ngại từ bệnh nhân do e ngại bối rối.

Vào một buổi sáng tháng 9 năm 1816 tại Paris, bác sĩ người Pháp René-Théophile-Hyacinthe Laënnec (lúc đó 35 tuổi) tiếp nhận một nữ bệnh nhân trẻ tuổi đang gặp các triệu chứng về tim.

Vào thời kỳ đó, để nghe nhịp tim và tiếng phổi, các bác sĩ chỉ có một cách duy nhất là thính chẩn trực tiếp – tức là áp sát tai của mình lên lồng ngực của bệnh nhân. Nhưng trong trường hợp này, bệnh nhân là một thiếu nữ trẻ, lại có phần đẫy đà. Việc áp tai trực tiếp vào ngực cô gái vừa không mang lại hiệu quả âm thanh rõ ràng (do lớp mỡ dày), vừa gây ra một sự bối rối, e ngại cực kỳ lớn cho cả vị bác sĩ lẫn người bệnh vì rào cản giới tính thời bấy giờ.

Trong lúc đang lúng túng tìm giải pháp, Laënnec chợt nhớ lại một trò chơi của trẻ em mà ông vô tình bắt gặp vài ngày trước tại sân cung điện Louvre:

Hai đứa trẻ ngồi ở hai đầu của một thanh gỗ rỗng. LMột đứa dùng kim gõ nhẹ vào đầu thanh gỗ, đứa còn lại áp tai vào đầu kia và nghe thấy âm thanh được phóng đại lên rất rõ ràng.
Nảy ra sáng kiến, Laënnec lập tức lấy một tờ giấy cứng, cuộn thật chặt lại thành một hình trụ. Ông đặt một đầu cuộn giấy lên vùng tim của cô gái, đầu còn lại áp sát vào tai mình. Kết quả vượt ngoài mong đợi: Tiếng tim đập và tiếng thở không những nghe rõ mồn một mà còn được khuếch đại hơn hẳn phương pháp áp tai truyền thống.

Chiếc ống nghe thô sơ đầu tiên trong lịch sử nhân loại đã ra đời từ một cuộn giấy như thế.

Hành trình tiến hóa của chiếc ống nghe

Sau phát minh tình cờ đó, Laënnec đã dành 3 năm tiếp theo để thử nghiệm và hoàn thiện công cụ này.

• Năm 1819 (Ống nghe bằng gỗ): Laënnec thay thế cuộn giấy bằng một ống gỗ rỗng thẳng đứng dài khoảng 25 cm, đường kính 3,5 cm, có thể tháo rời thành các phần. Thiết bị này chỉ dùng để nghe bằng một tai (monaural). Ông đặt tên cho nó là Stethoscope (ghép từ tiếng Hy Lạp: stethos nghĩa là lồng ngực, và skopein nghĩa là quan sát/thăm dò).

• Năm 1851 (Cải tiến nghe hai tai): Nhà y học người Ireland Arthur Leared đã tạo ra một bước đột phá khi cải tiến ống nghe thành dạng hai tai (binaural), giúp bác sĩ nghe bằng cả hai tai cùng lúc, tăng độ tập trung và lọc tạp âm.

• Năm 1852 (Thương mại hóa): David Cammann (Mỹ) hoàn thiện thiết kế của Leared bằng cách sử dụng các ống cao su dẻo kết nối phần đầu nghe với hai tai thính giác, đặt nền móng cho kiểu dáng ống nghe hiện đại.

• Thập niên 1960 (Chuẩn mực cấu tạo ngày nay): Bác sĩ David Littmann (giảng viên trường Y Harvard) đã cấp bằng sáng chế cho một mẫu ống nghe mới: nhẹ hơn, có một mặt màng (diaphragm) để nghe âm tần số cao và một mặt chuông (bell) để nghe âm tần số thấp. Đây chính là thương hiệu ống nghe Littmann huyền thoại thống trị ngành y cho đến tận thế kỷ 21.

Một nghịch lý đau lòng

René Laënnec là người đã giúp thế giới hiểu sâu sắc hơn về các bệnh lý lồng ngực (như viêm phổi, tràn dịch màng phổi và đặc biệt là bệnh lao) nhờ chiếc ống nghe của mình. Thế nhưng, vào năm 1826, ông đã qua đời ở tuổi 45 vì chính căn bệnh lao phổi – căn bệnh mà ông đã nghe thấy hàng nghìn lần trên ngực của các bệnh nhân. Trước khi nhắm mắt, ông đã trao lại chiếc ống nghe bằng gỗ cho người cháu trai và gọi đó là “di sản lớn nhất trong cuộc đời tôi”.

Nguồn tham khảo

1. Rene Theophile Hyacinthe Laënnec (1781–1826): The Man Behind the Stethoscope – PMC https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1570491/

2. The Power of the Stethoscope – PMC https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10160322/

3. Evolution of the Stethoscope: Advances with the Adoption of Machine Learning and Development of Wearable Devices – PMC https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10555525/