Ngủ quá ngắn hoặc quá dài đều đẩy nhanh quá trình lão hóa sinh học

Dưới đây là tóm lược chi tiết nội dung của báo cáo nghiên cứu khoa học với tiêu đề: “Sleep chart of biological ageing clocks in middle and late life” (Biểu đồ giấc ngủ của đồng hồ lão hóa sinh học ở độ tuổi trung niên và cuối đời), của giả Junhao Wen cùng các cộng sự. được đăng trên Tạp chí khoa học Nature năm 2026).

1. Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu đề xuất một công cụ gọi là “Biểu đồ giấc ngủ” (Sleep Chart) nhằm đánh giá mối quan hệ giữa thời gian ngủ tự báo cáo và 23 đồng hồ lão hóa sinh học (biological ageing clocks).
Các đồng hồ này được thiết lập từ dữ liệu hình ảnh sống (in vivo MRI), dữ liệu proteomic (protein) và metabolomic (chất chuyển hóa) trong huyết tương, giúp định lượng tuổi sinh học của các cơ quan và hệ thống phân tử thay vì chỉ dựa vào tuổi lịch thông thường.

2. Phương pháp và Dữ liệu

Đối tượng nghiên cứu: Nhóm tác giả sử dụng tập dữ liệu quy mô lớn từ Ngân hàng Sinh học Vương quốc Anh (UK Biobank – UKBB) với khoảng 500.000 cá nhân trong độ tuổi từ 37 đến 84 tuổi. Ngoài ra, kết quả cũng được đối chiếu với một số tập dữ liệu độc lập khác để đảm bảo tính cứng vững.
Phương pháp phân tích: Sử dụng các mô hình cộng tổng quát (Generalized Additive Models – GAMs) để xác định các mối liên quan phi tuyến tính mà không cần giả định trước về hình dạng của đường cong. Nghiên cứu cũng kết hợp phân tích tương quan di truyền (GWAS) và mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để làm rõ các con đường trung gian dẫn tới bệnh lý.

3. Các kết quả chính

Mối quan hệ hình chữ U hệ thống: Xuất hiện một mô hình hình chữ U rõ rệt và mang tính hệ thống giữa thời gian ngủ và khoảng cách tuổi sinh học (biological age gaps – BAGs) trên 9 hệ thống não bộ/cơ thể và cả 3 nền tảng công nghệ omics. Cả việc ngủ quá ngắn hay ngủ quá dài đều có xu hướng làm tăng tốc độ lão hóa sinh học.
Thời gian ngủ tối ưu: Khoảng cách tuổi sinh học thấp nhất (tức mức độ lão hóa thấp nhất) đạt được khi thời gian ngủ nằm trong khoảng từ 6,4 đến 7,8 giờ/đêm. Con số này dao động nhẹ tùy thuộc vào từng cơ quan cụ thể và giới tính (ở nữ giới là từ 6,5 đến 7,8 giờ; ở nam giới là từ 6,4 đến 7,7 giờ).
Nguy cơ bệnh tật và tử vong: So với thời gian ngủ bình thường (6–8 giờ), cả tình trạng ngủ ngắn (<6 giờ) và ngủ dài (>8 giờ) đều liên quan đến việc tăng nguy cơ mắc các bệnh hệ thống và tử vong do mọi nguyên nhân.
- Tỷ lệ nguy cơ (hazard ratio) tử vong do mọi nguyên nhân đối với người ngủ ngắn là 1,50 và người ngủ dài là 1,40.
Sự khác biệt về cơ chế tác động giữa ngủ ngắn và ngủ dài:
- Ngủ quá ngắn: Có mối tương quan rộng hơn với các bệnh lý về tim mạch (suy tim, xơ vữa động mạch vành), chuyển hóa (tiểu đường tuýp 2, béo phì), cơ xương khớp, và có liên hệ trực tiếp đến các rối loạn tâm thần cuối đời như trầm cảm và lo âu.
- Ngủ quá dài: Có hồ sơ liên quan tập trung hơn, chủ yếu gắn liền với các đặc tính thần kinh và tâm thần (như rối loạn trầm cảm lớn – MDD, tâm thần phân liệt, rối loạn lưỡng cực). Giấc ngủ dài có xu hướng tác động đến trầm cảm cuối đời thông qua các con đường gián tiếp—cụ thể là đẩy nhanh sự lão hóa ở não bộ và mô mỡ, đóng vai trò như một dấu hiệu của sự bù trừ sinh lý hoặc quá trình bệnh lý tiềm ẩn.
Sự khác biệt về giới tính: Nghiên cứu cho thấy sự phân hóa giới tính rõ ràng trong cách giấc ngủ điều hòa tiến trình lão hóa; ví dụ, nam giới thể hiện mức độ lão hóa não bộ cao hơn trên đồng hồ đo bằng hình ảnh MRI, trong khi nữ giới lại cao hơn trên đồng hồ đo bằng Proteomics huyết tương.

4. Kết luận và Hạn chế

Kết luận: Giấc ngủ là một yếu tố sinh học có thể chủ động điều chỉnh được. Việc tối ưu hóa thời gian ngủ đóng vai trò cốt lõi trong việc thúc đẩy lão hóa khỏe mạnh, giảm thiểu gánh nặng bệnh tật liên quan đến tuổi tác và kéo dài tuổi thọ.
Hạn chế về dữ liệu: Việc phụ thuộc vào thời gian ngủ tự báo cáo qua bảng câu hỏi có thể dẫn tới sai số nhớ lại hoặc phân loại nhầm.
Hạn chế về thiết kế nghiên cứu: Thiết kế nghiên cứu cắt ngang làm hạn chế khả năng khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối, dù nhóm tác giả đã áp dụng ngẫu nhiên hóa Mendelian để loại trừ bớt hiện tượng nhân quả ngược.
Hạn chế về tính tổng quát: Đối tượng nghiên cứu chủ yếu giới hạn ở những người có gốc châu Âu, đòi hỏi cần có thêm các nghiên cứu trên các quần thể đa dạng sắc tộc hơn trong tương lai.

Nguồn tham khảo

[8] MULTI Association (2026). Sleep chart of biological ageing clocks in middle and late life. UK Biobank Study Data.