Zanvastro – Liệu pháp RNA đầu tiên được FDA phê duyệt điều trị bệnh Alexander

ZANVASTRO LÀ GÌ

Là một liệu pháp sinh học nhắm đến RNA, dạng dung dịch tiêm qua tủy sống (intrathecal injection), chứa hoạt chất zilganersen – chuỗi Antisense Oligonucleotide (ASO) can thiệp vào mRNA mục tiêu, do Ionis Pharmaceuticals, Inc. nghiên cứu và phát triển. Zanvastro được chỉ định để điều trị cho bệnh nhân trẻ em và người trưởng thành mắc bệnh Alexander (Alexander Disease – AxD).

Chỉ định này được FDA chính thức phê duyệt vào tháng 9 năm 2026, đánh dấu một cột mốc lịch sử trong chuyên khoa thần kinh: đây là liệu pháp điều trị tác động trực tiếp vào cơ chế bệnh sinh đầu tiên và duy nhất trên thế giới (first-in-class) được phê duyệt cho bệnh Alexander. Trước sự kiện này, người bệnh phụ thuộc vào các biện pháp chăm sóc hỗ trợ triệu chứng trong khi bệnh liên tục tiến triển nặng dần.

CƠ CHẾ TÁC DỤNG

Bệnh Alexander (AxD) là một rối loạn thần kinh tiến triển, di truyền cực kỳ hiếm gặp (tần suất khoảng 1/1.000.000 đến 1/3.000.000 người) và có nguy cơ tử vong cao. Bệnh do các đột biến ở gen GFAP gây ra, dẫn đến sự sản xuất quá mức và tích tụ bất thường của protein GFAP (Glial Fibrillary Acidic Protein) bên trong các tế bào thần kinh đệm dạng sao (astrocytes). Sự tích tụ GFAP tạo thành các thể Rosenthal, làm tổn thương các tế bào thần kinh, mất bao myelin và suy giảm trầm trọng chức năng vận động, nhận thức, tiêu hóa cũng như hô hấp của bệnh nhân. Zanvastro (zilganersen) hoạt động theo cơ chế can thiệp RNA:

1. Gắn kết đặc hiệu vào mRNA gene GFAP: Zilganersen là chuỗi ASO được tổng hợp hóa học, gắn chọn lọc và chính xác vào RNA thông tin (mRNA) mã hóa cho protein GFAP trong các tế bào thần kinh.
2. Phân hủy mRNA bất thường: Khi gắn kết, thuốc kích hoạt cơ chế RNase H1 nội bào để phân hủy các phân tử mRNA GFAP, từ đó ngăn chặn quá trình dịch mã tạo thành protein GFAP.
3. Triệt tiêu nguồn gốc tích tụ protein độc hại: Bằng cách làm giảm triệt để sự sản xuất GFAP dư thừa tại gốc, Zanvastro giúp ngăn chặn sự hình thành thể Rosenthal, bảo vệ cấu trúc bao myelin và tế bào thần kinh, từ đó làm ngừng hoặc làm chậm đà tiến triển nặng của bệnh.

HIỆU QUẢ LÂM SÀNG

Zanvastro được FDA phê duyệt dựa trên dữ liệu an toàn và hiệu quả ấn tượng từ thử nghiệm lâm sàng Pha 1/3 then chốt (NCT04849741) thực hiện trên 49 bệnh nhân từ 2 tuổi trở lên và nghiên cứu mở rộng trên bệnh nhân dưới 2 tuổi:

• Ổn định và cải thiện tốc độ đi lại (10-Meter Walk Test: 10MWT): Ở nhóm bệnh nhân từ 5 tuổi trở lên có khả năng đi lại, nhóm điều trị bằng Zanvastro liều 50 mg đạt sự ổn định có ý nghĩa thống kê và lâm sàng về tốc độ đi lại đánh giá qua Bài kiểm tra đi bộ 10 mét (10-Meter Walk Test) ở tuần 61, với mức chênh lệch trung bình bình phương tối thiểu (LS mean difference) đạt 33.3% so với nhóm không điều trị (p = 0.0412).
• Cải thiện chức năng vận động thô ở trẻ nhỏ (Gross Motor Function Measure-88: GMFM-88): Ở nhóm trẻ từ 2 đến 4 tuổi, các bệnh nhân nhận Zanvastro ghi nhận sự cải thiện rõ rệt trên thang điểm đánh giá vận động thô (GMFM-88), trái ngược hoàn toàn với sự suy giảm liên tục ở nhóm đối chứng.
• Cải thiện toàn diện các chỉ tiêu phụ: Các đánh giá phụ và khám phá cho thấy Zanvastro mang lại lợi ích nhất quán trên nhiều lĩnh vực bao gồm chức năng thích ứng, giao tiếp, triệu chứng đường tiêu hóa, giấc ngủ và kiểm soát cơn co giật.
• Mở rộng chỉ định cho trẻ sơ sinh và nhũ nhi: Dựa trên mô hình dược động học (PK) và dữ liệu an toàn từ nhóm trẻ dưới 2 tuổi, FDA đã mở rộng chỉ định điều trị cho mọi lứa tuổi từ trẻ nhỏ đến người trưởng thành.

ĐIỀU TRỊ VỚI ZANVASTRO VÀ LƯU Ý KHI SỬ DỤNG

Zanvastro được bào chế dưới dạng dung dịch tiêm qua tủy sống (intrathecal injection).

• Liều lượng & Cách dùng: Tiêm qua tủy sống liều 50 mg, thực hiện 12 tuần một lần (mỗi 3 tháng). Việc tiêm thuốc phải được thực hiện bởi nhân viên y tế chuyên khoa được đào tạo về kỹ thuật chọc dò/tiêm tủy sống trong điều kiện vô khuẩn.
• Tác dụng phụ thường gặp (≥ 25%):
  – Nôn mửa (vomiting), đau lưng (back pain), ho (cough), đau đầu (headache) và hội chứng sau chọc dò thắt lưng (post-lumbar puncture syndrome).

Cảnh báo an toàn & Lưu ý quan trọng:

• Viêm màng não vô khuẩn (Aseptic Meningitis): Phản ứng viêm màng não vô khuẩn đã được ghi nhận ở một số bệnh nhân điều trị bằng Zanvastro. Bệnh nhân và người chăm sóc cần theo dõi sát các dấu hiệu nghi ngờ như sốt, cứng cổ, đau đầu dữ dội, sợ ánh sáng hoặc thay đổi ý thức để báo ngay cho bác sĩ điều trị.
• Theo dõi sau tiêm tủy sống: Cần theo dõi bệnh nhân tại cơ sở y tế sau khi thực hiện thủ thuật tiêm tủy sống để phát hiện và xử trí kịp thời các biến cố liên quan đến chọc dò thắt lưng hoặc tụt áp lực dịch não tủy.
• Quy trình phối hợp điều trị: Việc theo dõi định kỳ chức năng vận động và thần kinh là cần thiết để đánh giá mức độ đáp ứng điều trị dài hạn của bệnh nhân.

Tài liệu tham khảo

1. U.S. Food and Drug Administration (FDA). FDA Approves First Drug to Treat Alexander Disease. FDA Press Release, September 3, 2026. https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-drug-treat-alexander-disease
2. Ionis Pharmaceuticals, Inc. ZANVASTRO™ (zilganersen) approved by the FDA as the first and only disease modifying treatment for Alexander disease (AxD) in pediatric and adult patients. Ionis News Release, September 3, 2026. https://ir.ionis.com/news-releases/news-release-details/zanvastrotm-zilganersen-approved-fda-first-and-only-disease
3. Ionis Pharmaceuticals, Inc. ZANVASTRO™ (zilganersen) injection, for intrathecal use – Full Prescribing Information. Approved September 2026. https://ionis.com/medicines/ZANVASTRO/ZANVASTRO-FPI.pdf